Eerste gasaanval

Fritz Haber wordt vaak de vader van de gasoorlog genoemd omdat hij de eerste grote chloorgasaanval bij Ieper in april 1915 initieerde en begeleidde. Fritz Haber was een Duits-Joodse chemicus die zowel de landbouw revolutioneerde als een centrale rol speelde bij de introductie van gifgas als wapen in de Eerste Wereldoorlog. 

Op 22 april 1915 voerden de Duitsers ten noorden van Ieper, tussen Steenstrate en Langemark, de eerste grootschalige, goed geslaagde gasaanval uit met ongeveer 150 ton chloorgas uit duizenden ingegraven cilinders.

Haber ontwikkelde samen met Carl Bosch het naar hem genoemde Haber-Bosch-proces, waarmee stikstof uit de lucht synthetisch tot ammoniak werd omgezet voor kunstmest en explosieven. Voor dit werk ontving hij na de oorlog de Nobelprijs voor Scheikunde (uitgereikt in 1920 voor het werk van vóór 1914), terwijl zijn rol in de gasoorlog al zwaar werd bekritiseerd.
​

Bij het uitbreken van WO I stelde Haber zijn expertise ter beschikking van het Duitse leger, overtuigd dat nieuwe chemische wapens een snelle doorbraak aan het front konden forceren. Zijn vrouw, Clara Immerwahr, was het niet eens met zijn aanpak. Clara Immerwahr was zelf chemicus en de eerste vrouw met een doctoraat scheikunde in Breslau, en zij keerde zich moreel tegen het gebruik van chemische kennis voor massavernietiging. In latere beschrijvingen wordt zij geciteerd als iemand die Habers gaswerk een “perversie van de wetenschap” en een vorm van barbarij noemde, wat wijst op een fundamenteel ethisch meningsverschil met haar man.​

Na de oorlog bleef hij actief in de chemische oorlogs- en gifgaswereld en werd de door hem geleide Kaiser-Wilhelm-Institut-omgeving een centrum voor onderzoek naar gifgassen en pesticiden. Uit zijn onderzoek naar cyaniden en ontluizingsmiddelen ontstond de basis voor het pesticide Zyklon (later Zyklon A genoemd), een cyanideproduct voor ongediertebestrijding. Op basis van onderzoek dat teruggaat op Habers instituten werd in 1919 Degesch opgericht, een staatsgecontroleerd consortium voor bestrijdingsmiddelen, dat cyanidepreparaten als Zyklon ontwikkelde. In de vroege jaren 1920 ontwikkelden chemici als Walter Heerdt, Bruno Tesch en Gerhard Peters het nieuwe pesticide Zyklon B (waterstofcyanide op drager, met waarschuwingsstof) en patenteerden het in 1926; dit gebeurde op basis van eerder cyanide- en pesticidenonderzoek, maar niet meer door Haber zelf. Historici formuleren het zo dat Habers onderzoek “een van de bases” voor Zyklon B vormde, maar dat hij niet direct aan de concrete formulering of verpakking heeft meegewerkt. Haber stierf in 1934, bijna tien jaar vóór de systematische inzet van Zyklon B in de gaskamers vanaf 1941–1942.

​

Pascal Brackman