olm of iep

Olm of Iep (5)
Hier: Ruwe iep of bergiep (Ulmus glabra)

Hier op de hoek van het stadspark staat een echte overlever, een bijzonder exemplaar. Helaas is hij aan het wegkwijnen omdat men een parkeerplaats heeft ingericht tot bijna tegen de stam van de boom. Door de bodem ondoorlaatbaar te maken, en met zware toestellen te rijden zo dicht boven de wortels, is de boom aan het wegkwijnen.

Het zijn tot 40 m hoge loofbomen met een brede gewelfde kroon. Zij werden vroeger massaal aangeplant in het (zuid) westen van Nederland langs wegen, dijken en op boerderijerven. De iep is altijd al een stadsboom geweest. Amsterdam b.v. is een echte iepenstad.

Herkomst:

Iepen zijn inheems in Europa (behalve Scandinavië), Noord-Afrika, Klein-Azië en Kaukasus. De Romeinen plantten in wijnbouwgebieden iepen als ondersteuning voor de druivenstruiken. In de Romeinse dichtkunst is sprake van het huwelijk tussen iep en druivenstruik: als de één sterft, sterft de ander van verdriet. Iepen kwamen vroeger in grote bossen in Europa voor. Daarvan is niets meer terug te vinden omdat de vruchtbare grond waar iepen het liefst op groeien intussen voor de landbouw gebruikt werd.

Naamgeving:

Verschillende plaatsnamen verwijzen naar olmen . In Nederland is dat waarschijnlijk Ulft of Ulvenhout, in België Ieper, in Duitsland de stad Ulm. bloemknoppen

Plantkenmerken:

Het belangrijkste kenmerk van de iep is de asymmetrische bladvorm: de bladvoet loopt aan één kant van het blad langs de bladsteel verder door.
In elk jaargetijde is de Iep met zijn vele vertakkingen mooi om te zien. De eerste vertakkingen beginnen laag bij de stam. Er wordt gemakkelijk wortelopslag gevormd. De Iep bloeit vroeg in het voorjaar. Voor het verschijnen van de bladeren draagt hij dan duizenden kleine roodachtige knopjes, die manna genoemd worden. De bloemen zijn tweeslachtig en staan in dichte bundels. Zij hebben een witgewimperd bloemdek, lange, draadachtige meeldraden en een witte stempel. Je ziet ze vaak niet omdat ze zo klein zijn. De vruchtjes zijn al rijp voordat het blad helemaal uit is. Het zijn vliesdun, gevleugelde, platte nootjes. Gerijpt zijn zij geelbruin. Zij dwarrelen eind mei als zogenaamde iepencentjes naar beneden. Direct daarna ontstaan de bloemknoppen voor het volgende jaar.
In de herfst kleurt het blad geel.
Het bijzondere van het blad is dat de onderzijde begroeid is met krullig haar. Bloemen en vruchten staan aan lange stelen. De vruchten zijn klein en met een duidelijke beharing aan de randen van de vleugeltjes. De vrucht word ontwikkeld en gelost voor de boom in blad komt te staan.
Iepen groeien in laag - en heuvelland, in bossen, in rivierdalen vaak als kreupelhout op droge tot vochtige, voedselrijke grond. Zij houden van halfschaduw.

Belang:

Tot zo’n eeuw geleden bepaalden iepen het landschapsbeeld in de Lage Landen. Miljoenen bomen groeiden er langs wegen en dijken, rond boerderijen, op forten en stadswallen en in dorpen en steden: sinds eeuwen is de iep stadsboom nummer een. Vaak hadden grote iepen ook een sociale functie, vaak waren iepen gerichtsbomen (waaronder bij afwezigheid van een rechtszaal recht werd gesproken onder de boom). Lang werd in het gerechtsarrondissement Luik in de 19e eeuw de laagste vorm van lokale gerechtsafdelingen les tribuneaux d’ormes genoemd (iepenrechtbanken).

Gebruik:

Het gebruik door de mens gaat duizenden jaren terug. De iep is bij uitstek een boom tussen de mensen. Zijn bast, dat in dunne sroken loslaat, leverde touw; blad, twijgen en bast waren superieur veevoer.
Iepenhout staat bekend om zijn buigzaamheid, vandaar dat er vroeg veel bogen en scheepsonderdelen van iepenhout werden gemaakt. Maar bovenal is iepenhout robuust en waterbestendig. Het wordt gebruikt voor de meubelfabricage, als constructiehout, voor trappen en parket. En omdat het zo waterbestendig is ook voor en het vervaardigen van doodskisten en voor een typisch hollands product: de klompenfabricage. Het tophout van Iepen gebruikte men voor het vervaardigen van borstels. Iepenstammen zijn gevraagd als zinkers voor de visserij. De Kurkiep levert kurk voor isolatiemateriaal.
Het hout werd vroeger gebruikt voor geweerkolven, tegenwoordig enkel nog voor de dure jachtgeweren. Geweerkolven in hout zijn nu veelal uit notelaar (cfr. Verhaal WOI en het sneuvelen van alle notelaars).
Tegenwoordig wordt alle wijn gerijpt in eikenhouten vaten, maar vroeger was ook iepenhout daarvoor een veel gebruikte soort. Daarenboven werden in griekenland wijnranken langs jonge iepen gelijd. En zijn iepen er dus sterk geassocieerd met wijn, en de wijngod Dionysos.
In de kruidengeneeskunst bond men gekneusde iepenbladeren rond een wond om de genezing te bevorderen.

Mythologie:

Volgens de Germaanse mythologie zijn twee bomen onze stamouders geweest. De eerste vrouw (Embla) werd uit iepen hout, de eerste man (Ask) uit essenhout geschapen.
In de Griekse mythologie ging Orpheus, nadat hij zijn geliefde Eurydice verloren had, onder een Iep zitten om te weeklagen.

Volksgeloof:

Wanneer de iep voortijdig het blad liet vallen, vreesde men in het Engelse Devon voor de gezondheid van het vee. Ook geloofde men dat de iep nooit door de bliksem werd getroffen. Als woonplaats van elfen werd hij ook wel elven tree genoemd.
Iepenziekte
Maar toen kwam de iepenziekte, die zich vanuit de Lage Landen over vier continenten uitbreidde en een ongekende ravage aanrichtte.
Sinds 1919 is het slecht gesteld met de iepen. De spintkever heeft een ware slachting aangericht onder het iepenbestand. Intussen had men een stof ontwikkeld waarmee men de iepen kon inenten tegen de zogenaamde Iepenziekte. Door bezuinigingen is dit vaak nagelaten met als gevolg dat nog meer iepen sneuvelden. Tegenwoordig worden er nauwelijks meer iepen aangeplant.

Een vernietigende golf in de jaren ’70 en in 2000 roeide meer dan 90% van ons iepenbestand uit.
Acht Nederlandse biologen, zeven vrouwen en een man, ontsluierden de ziekte, die daardoor internationaal de naam Hollandse iepenziekte kreeg.
Iepenziekte is een ziekte die het geslacht iep en zelkova aantast. De ziekte veroorzaakt door de schimmels Ophiostoma ulmi (syn. Ceratocystis ulmi) en Ophiostoma novo-ulmi. Ophiostoma novo-ulmi is pas in de jaren zeventig voor het eerst waargenomen en tast ook de tegen Ophiostoma ulmi resistente rassen 'Commelin' en 'Groeneveld' aan.
De schimmel groeit in de houtvaten (tracheeën, is vooral in xyleem) van de boom. De boom produceert als reactie thyllen, een gomblaas om de groei van de schimmel te stoppen, maar daardoor raken die vaten ook verstopt. De schimmel kan van het ene houtvat in het andere komen waardoor er zoveel houtvaten verstopt raken dat de boom afsterft. De schimmel wordt verspreid door de grote en de kleine iepenspintkever (Scolytus scolytus en S. multistriatus).
De volwassen kevers voeren een rijpingsvraat uit aan de okselknoppen van gezonde bomen. Ze brengen zo een infectie tot stand. In zieke, reeds aangetaste bomen, zogenaamde broedbomen, leggen ze hun eieren in een gang onder de bast.
De eerste vorm van de ziekte is waarschijnlijk afkomstig uit Oost-Azië en werd voor het eerst geconstateerd in 1918 in Noord-Brabant en Noord-Frankrijk. Omdat Bea Schwarz (Marie Beatrice Schol-Schwarz, 1898-1969) en Christine Buisman (1900-1936) werkzaam onder leiding van Johanna Westerdijk, die ziekte voor het eerst beschreven, wordt die in het buitenland de 'Dutch Elm Disease' genoemd.
In Noord-Amerika ontwikkelde zich een agressievere variant die er in de jaren zeventig voor zorgde dat veel bomen afstierven. Na het jaar 2000 kwam er een nieuwe ziektegolf in Nederland die onder de overgebleven bomen en nieuwe aanplant flink huishoudt.
De iepenziekte is zeer besmettelijk; ook dood hout (zoals meegenomen brandhout) kan een besmettingshaard zijn. Om deze ziekte onder controle te krijgen is het belangrijk dat de aangetaste bomen gekapt, geschild en restanten verbrand worden.
De ziekte kan ook bestreden worden door de bomen preventief in te enten. Het gaat dan om een verticilliumschimmel die ingespoten wordt in de bomen. Dit veroorzaakt een afweerreactie. Maar deze methode is tamelijk prijzig en moet elk jaar herhaald worden. Daarom wordt deze alleen toegepast bij monumentale bomen.
Ook zijn er rassen (cultivars) ontwikkeld met een zeer goede weerstand bijvoorbeeld 'Columella'. Ze hebben wel een wat andere habitus dan de meeste rassen. Ook wordt aanplant van uit zaad opgekweekte fladderiepen (Ulmus laevis) aanbevolen. De uit zaad opgekweekte bomen hebben een grotere genetische variatie dan de bij aanplant meer gebruikelijke klonen, waardoor de kans dat bepaalde exemplaren beter tegen de ziekte opgewassen zijn groter is.

Spring snow
Een van de redenen waarom iepen zo gevoelig zijn aan de ziekte is omdat ze zich jaarlijks uitputten net voor het groeiseizoen. Ze produceren bloemen én vruchten voor ze in blad komen te staan. De grote hoeveelheid vruchtjes vallen dan massaal af in de lente. Deze hoeveelheden zijn op sommige plekken zo groot dat het ook wel de lentesneeuw wordt genoemd. In Amsterdam (de iepenstad bij uitstek) bestaat het springsnow collectief: iepenliefhebbers, kunstenaars en boomdeskundigen, organiseren allerhande activiteiten om de kennis van en belangstelling voor de iep te vergroten.

 Sla links de Nieuwstraat in en vervolg tot aan de kruising met de zandstraat. Sla opnieuw links in en volg de zandstraat tot aan de grote markt.

BOS+