Het Geregt van Oosterhout

De Duiventoren

Het “Geregt van Oosterhout” was te vinden in het bosgebied dat in de volksmond bekend staat als de

Duiventoren. De naam de Duiventoren is een afgeleide van de daadwerkelijke duiventoren die ooit op

het kasteelterrein van het Heerlijk Huis te Dongen stond. Nadat de meeste kasteelgebouwen allang

verdwenen waren bleef deze duiventoren op de toenmalige voorburcht nog lang bestaan en kwam op

een kaart terecht. Twaalf kopieen van dezelfde kaart verder was de naam duiventoren al gaan

wandelen en was deze op de bossen rondom de latere Boswachterij Dorst terecht gekomen. Het

gebied wordt begrensd door in het noorden het industrieterrein Vijf Eiken, in het westen de weg

tussen Dongen en Rijen, in het zuiden de Ketenbaan/Steenovensebaan en in het oosten de Vijf

Eikenweg. De Duiventoren was eeuwenlang een moergebied, dat in het bezit was van de Heeren van

Breda. Het stond toen bekend als “Prinsenmoerke”. Hoe moerasachtig het geweest is valt nog te

bezien. Eerder moeten we ons hier een gebied voorstellen van heidevelden met een aantal natuurlijke

vennen.

Alle gronden die in het bezit waren van de Heeren van Breda waren heidevelden en woeste gronden.

Ze brachten meer op als ze met bossen werden beplant. Zo geschiedde ook met het Prinsenmoerke.

Het beplanten van de gronden gebeurde waarschijnlijk voor een belangrijk deel halverwege of aan het

eind van de achttiende eeuw.

Van de bossen is in het archief van Domeinen het een en ander terug te vinden. Uit 1819 dateert een

overzicht van de bossen en plantages in Oosterhout. Daarin wordt “Het Moerken” apart vermeld. In

het jaar 1848 werd er een nieuw overzicht van de Domeinbossen opgesteld. In dit overzicht wordt

“Het Moerken” verder uitgesplitst in aparte perken: Hazenlust (94 are); Holtslag (50 are); Diana’s

Rust (53 are); Het Kranegoor (72 are); Den Duiventoorn (45 are); Kraayenperk (30 are); De Vierhoek

(64 are); De Domkamp (1 hectare, 37 are); Vosseperk (84 are); Charlottenburg (1 hectare, 4 are);

Wildrust (1 hectare, 26 are); Slangenperk (2 hectare, 10 are); Arendsvlugt (1 hectare, 3 are);

Hoogenbosch (4 hectare, 6 are). Met de houtwal om “Het Moerken” meegerekend zou het oppervlak

van het bosgebied komen op ruim 18 hectare.

De meeste namen van de perken hebben betrekking op het voorkomen van dieren: de vos, de arend,

slang, haas, kraanvogels, kraaien. Naar personen genoemd zijn Charlottenburg en Diana’s Rust. De

laatste naam kan betrekking hebben op de godin van de jacht, Diana. Het perk Wildrust zal een

rustplaats voor wild geboden hebben. De naam Holtslag wijst op invloed uit oostelijk Nederland (door

een boswachter uit die contreien?). Wat ‘dom’ in Domkamp betekent is niet helemaal duidelijk; een

kamp is een omsloten stuk grond. De Duiventoorn is genoemd naar een duiventoren, die stond bij de

“Verbrande Hoef” onder Dongen. Deze boerderij stond op het kasteelterrein van het Heerlijk Huis

van Dongen. Nadat deze boerderij afbrande in de achttiende eeuw was er geen enkel gebouw meer

intact aanwezig op het kasteelterrein. De laatste bovengrondse resten van de naastgelegen duiventoren

zullen al in de zeventiende eeuw zijn verdwenen.

Het Geregt van Oosterhout

De heren van Oosterhout hebben eeuwenlang het recht van hoge jurisdictie bezeten. Na het overlijden

van Willem van Duvenvoorde kwam de hoge rechtsmacht bij de heer van Breda te liggen als de

leenheer van de heer van Oosterhout. Dit betekent, dat Oosterhout het recht had om misdrijven te

berechten. Alleen de hoge rechtsmacht kon uiteindelijk ook de doodstraf opleggen. Werd iemand ter

dood veroordeeld, dan werd de executie vermoedelijk uitgevoerd op de Heuvel in het centrum van

Oosterhout. Niet uitgesloten kan worden dat het voltrekken van deze straf veelal ook in Breda werd

uitgevoerd ter afschrikking en het ten voorbeeld stellen aan een zo groot mogelijke hoeveelheid

mensen. Daarnaast was het voltrekken van de doodstraf lucratief door het verbeurd raken van de

bezittingen van de veroordeelde en tergelijkertijd minder lucratief omdat de beul ook betaald moest

worden. Het was gebruik dat voorafgaand aan of na afloop van de voltrekking de leden van de

 

vierschaar een maaltijd gebruikten. De rekening werd soms voldaan uit de verbeurde goederen van de

veroordeelden maar vaak kwamen de kosten simpelweg ten laste van de stedelijke burgerij. Eén van

de laatste misdadigers die in Oosterhout actief was en ter dood werd veroordeeld is Adriaan van

Campen geweest. Het beulszwaard (teken van zijn waardigheid; niet het feitelijke zwaard voor de

voltrekkingen) wordt nog steeds in Breda bewaard.. Na de terechtstelling werd het lichaam

overgebracht naar de galg, die een plaatsje had buiten de bebouwde kom. Daar werd de

terechtgestelde nog enige tijd getoond aan voorbijgangers om kwaadwillenden af te schrikken.

De Oosterhoutse galg bevond zich eerst aan de grens van Oosterhout en Teteringen/Breda. In 1659

verklaarden drie oude Oosterhouters dat de oude galg stond “op het Cruysspoor teijnde de Hey-straete

van Teteringen op het spoor gehouden wordende voor het gescheyd der voorgeschreven jurisdictie”

(met dit laatste wordt de gemeentegrens bedoeld). De bejaarden wisten nog enkele interessante details

over de galg op te diepen. Zo zou een zekere Daniel van Hemstede, die in Oosterhout gestorven en

begraven was, zijn vrouw en kind hebben vermoord. Hij werd daarom op bevel van schout Van Rijen

op het kerkhof opgegraven en herbegraven onder de galg. Als symbool voor de vermoorde vrouw en

kind werden er aan de galg een grote en een kleine “clippel” (=knuppel) gehangen. Dit voorval moet

zich begin zeventiende eeuw hebben afgespeeld. In die periode was Van Rijen namelijk schout in

Oosterhout.

Familie8