Kerkenfietspad (west)

Het Groningerland tussen de Waddenzee en het Reitdiep staat vol met bezienswaardig cultureel erfgoed en de historische verhalen liggen er voor het opscheppen. Middeleeuwse kerkjes, authentieke wierdedorpen, statige herenboerderijen, molens, oude dijken en weidse landschappen. Stap op de fiets en ontdek het zelf!

Het kerkenfietspad bestaat uit twee fietsroutes, via fietsknooppunten uitgezet langs 50 culturele erfgoed ‘hotspots’. Je kunt de oostelijke en westelijke (deze bekijkt u nu) fietsroute afzonderlijk van elkaar fietsen, maar ook in zijn geheel. Beide lussen overlappen elkaar bij knooppunt 21 in startpunt Wehe-den Hoorn. Je kunt uiteraard elk ander startpunt kiezen. Van deze route is in de kerken langs de route een fysieke routekaart verkrijgbaar met daarin informatie van de bezienswaardigheden langs de route.

Deze fietsroutes zijn samengesteld door vrijwilligers van de kerken van Vierhuizen, Ulrum en Pieterburen ter ere van 50 jaar Stichting Oude Groninger Kerken. De SOGK is sinds de oprichting in 1969 heel succesvol met het restaureren, beheren en hergebruiken van monumentale kerken en orgels. Voor meer informatie kijk op www.groningerkerken.nl. De fietsroute blijft ook na dit jubileumjaar bestaan.

 

Routebeschrijving

Start in Wehe-den Hoorn bij knooppunt (21) naar (20). Onderweg naar (17) kom je langs het oude borgterrein. Doornaar (18) kerk Kruisweg en (19) kerk Hornhuizen.

Onderweg naar (12) fiets je langs de Beukemaboerderij. Verder naar (13). Onderweg kolken Westerhorn.

Van (13) richting (15) naar Ulrum kerk. Terug naar (13), vandaar naar (14). Ga rechtdoornaar Vierhuizen kerk en molen. Ga terug naar (14).

Verder via (23) naar (89). Onderweg zie je boerderij Panser.

Dan onderweg naar (90) de oude sluis. Bij (90) Zoutkamp is links de kerk, rechts de Batterij en de uitkijktoren met reddingshuis. Je fietst langs de oude vissershaven met aan de haven het visserijmuseum.

Vanaf (90) door naar (92) fiets je door het oude Reitdiepdal. Bij (92) Houwerzijl zie je de kerk, nu theemuseum. Door naar (91) fiets je richting (23) naar Niekerk, je fietst over het kerkenpad naar de kerk.

Terug naar (91). Verder via (92) over de oude Reitdiepdijk naar (93). Onderweg naar (94) langs Ewer en Zuurdijk met de kerk, Armhoes Joapke en de Molen.

Vervolgens via (94) naar het eindpunt (21). Let op: van (94) naar (21) is geen knooppuntverwijzing, volg het Wehesterpad. Vlak voor het eindpunt het Marnehoes, voormalige kerk. 

 

Bezienswaardigheden

27 OUDE BORGTERREIN BORGWEER De borg, een groot vierkant gebouw van twee verdiepingen met ruim aangelegde tuinen, hoven, grachten, singels en een lange oprijlaan staat er niet meer. Starkenborgh (of Borgweer) werd gebouwd omstreeks 1650. De grachten en een deel van de oprijlaan (nu fietspad) zijn nog te zien. Op de borg hebben veel geslachten Van Starkenborgh gewoond, voordat deze in 1831 werd afgebroken.

28 KERK KRUISWEG In Kruisweg woonden ook Afgescheidenen (zie De Cock kerk Ulrum). Zij moesten drie kilometer lopen naar Leens. Vandaar dat er in 1887 een zondagsschool werd opgericht in Kruisweg en later ook een gereformeerde lagere school. De kerk dateert van 1931. Op zondag 31 december 2006 werd de laatste dienst gehouden.

29 KERK HORNHUIZEN Hornhuizen, ontstaan op een kwelderwal in de 9e of 10e eeuw, wordt voor het eerst aangeduid als Howerahusum, wat ‘huizen van de bewoners van de houw’ (Oudfries howa = hoeve, hofstede) betekent. Het is niet de oorspronkelijke kerk, die brandde af in 1247. De toren, waarvan de lantaarn de oude kleurstelling terugkreeg, fungeert nu weer als baken voor de schippers op het Wad en als uitkijkpunt voor bezoekers.

30 BOERDERIJ ZUIDEMAHEERD Ds. H. de Cock heeft in 1834 gepreekt in de schuur van Zuidemaheerd. Deze bijeenkomst bleef niet zonder gevolgen voor boer Jan Luitjes Dijkhuis: hij kreeg een boete van 100 gulden (voor de meeste mensen in die tijd ongeveer een jaarloon). Deze boerderij is bijzonder vanwege de zgn. graanluifel. Vroeger kende het Hogeland veel van die graanluifels maar de meeste werden afgebroken. Via een katrol werd het graan naar boven getakeld.

31 KOLKEN WESTERHORN De benaming komt van boerderij Westerhorn, die in het verleden ook De Kolken werd genoemd. De Kolken verwijst naar de twee kolken die hier liggen. De kolken zijn restanten van de dijkdoorbraak bij de Kerstvloed van 1717. De grootste en meest noordoostelijke kolk heeft een oppervlakte van 1,5 hectare.

32 CATHARINAKERK ULRUM Ulrum ligt op twee wierden op een kwelderwal. Op één ervan staat de Catharinakerk uit ca. 1225, een mooi voorbeeld van de vroegste fase van de laatromaanse bouwstijl, op de andere de Asingaborg. In de 13e eeuw werd een eenvoudige rechthoekige verdedigingstoren gebouwd. Later werden kerk en toren met elkaar verbonden en er werd een klokkenstoel ingebouwd. Het 17e eeuwse zadeldak werd in de 18e eeuw vervangen door een spitse punt met een leeuw als windvaan. De kerk is heel bekend doordat er in 1834 de Afscheiding plaatsvond met ds H. de Cock als leider en boegbeeld. Naast de Hervormde kerk ontstond nu de Gereformeerde kerk. Mede dankzij De Cock’s strijd heeft later Thorbecke o.a. staat en godsdienst gescheiden.

33 KERK VIERHUIZEN De kerk dateert uit de middeleeuwen, de muren in 1869 bepleisterd, daardoor werden alle tijdskenmerken aan het oog onttrokken. Enkele jaren geleden zag de toekomst van de kerk er somber uit. Het was het tv-programma ‘De Restauratie’ dat in 2006 financiële redding bood. In de zomer van 2007 begonnen de werkzaamheden aan de bouwvallige kerk. Enkele maanden en 920.000 euro verder werd de kerk heropend. De opnieuw met bladgoud vergulde windvaan blinkt sindsdien weer in het zonlicht.

34 MOLEN DE ONDERNEMING De Onderneming is een achtkante stellingmolen. De stelling is de houten omloop bovenop een (meestal) stenen onderbouw. Stellingmolens zijn daardoor tot wel 12 meter hoger dan grondzeilers. Grondzeilers zijn molens waarvan de wieken bijna de grond raken en staan in het open veld. Stellingmolens staan meestal in de bebouwde kom en daar is immers meer hoogte nodig om genoeg wind te vangen.

35 BEUSUM EN PANSER Beusum is een gehucht in de gemeente Het Hogeland. Het ligt bij een wierde ten zuiden van Vierhuizen. De wierde is niet meer bewoond. Ten oosten van de wierde ligt de kop-hals-rompboerderij Beusum. Langs deze boerderij loopt een fietspad (het Panserpad), een oud kerkepad waarover vroeger de mensen van Zoutkamp lopend naar de kerk in Vierhuizen gingen. De voormalige borg Panser lag tussen Zoutkamp en Vierhuizen, dicht bij de vroegere zeedijk. Tijdens de Tachtigjarige Oorlog was Jochem Panser borgheer. Op het vroegere borgterrein staat nu een boerderij: Panser.

36 DE HUNSINGOSLUIS Hunsingo Sluis of Kleine Sluis. Een dubbelkerende Uitwateringssluis met sluismeestershuisje.

37 KERK ZOUTKAMP De kerk werd in 1836 gebouwd voor de som van 4580 gulden door aannemer G.T. Venema uit Bedum en ‘ingerigt voor 250 personen’. Bijzonder zijn de ovale, ‘staande’ ramen. In 1915 jaar werd het koor vergroot door het verwijderen van enkele banken en een mozaïekvloer gelegd. De ‘wandeling’ (het middenpad) van de kerk werd in 1944 voorzien van nieuwe tegels. In 2010 is de kerk gerestaureerd. Hij dient niet meer als kerk – alle banken zijn verwijderd – maar heeft verscheidene andere functies.

38 DE BATTERIJ Op de dijk staat de vroegere sluiswachterswoning ‘De Batterij’ uit omstreeks 1880. In de 80 jarige oorlog stond er een ‘batterij’ (een eenheid artillerie wapens op een rij) kanonnen op deze strategische plek.

39 KAAP GARMT Kaap Garmt, een uitkijktoren in de buitenhaven naar het model van een drenkelingenhuisje op Engelsmanplaat.

40 VISSERIJMUSEUM Aan de oude binnenhaven, die vroeger aan de zee lag, is sinds 1994 het Visserijmuseum Zoutkamp gevestigd. Hier krijgt de bezoeker de gelegenheid om de geschiedenis en de ontwikkeling van de Zoutkamper visserij te bekijken.

41 REITDIEPGEBIED Het Reitdiepgebied (ook wel Reitdiepdal) behoort tot de oudste cultuurlandschappen van Europa. De sterk meanderende rivier de Hunze (nu Reitdiep) verbond Groningen met de zee. Op veel plaatsen zijn de oude rivierbeddingen nog goed zichtbaar.

42 DE THEEFABRIEK De Theefabriek in de voormalige kerk is Nederlands enige theemuseum. Mooi voor een apart bezoek en een paradijs voor de theeliefhebber!

43 KERKEPAD NIEKERK-HOUWERZIJL Dit kerkepad liep vroeger van Niekerk naar Vliedorp. Van Vliedorp (u komt hier net niet langs) rest nu alleen nog een kerkhof met 12 zerken.

44 KERK NIEKERK Gebouwd in de 13e eeuw. Door een aangebrachte pleisterlaag zijn de middeleeuwse noord- en oostmuur aan het zicht onttrokken. De herstelwerkzaamheden in 1629 vonden plaats onder verantwoordelijkheid van de borgheer van Asinga en Panser, Evert Lewe, collator van de kerk. Deze Lewe was aandeelhouder van de West-Indische Compagnie, die het jaar
daarvoor een grote slag had geslagen door de verovering van de Zilvervloot. Een herdenkingsteen in de westgevel van de kerk maakt er melding van. Nu bent u vast benieuwd waarom een deel van het geld van de Zilvervloot (Piet Hein) naar een klein kerkje in de eenzame en afgelegen ommelanden ging? 

45 OUDE REITDIEPDIJK De oude Reitdiepdijk is een middeleeuwse dijk die de landerijen beschermde tegen hoge waterstanden in de voormalige open zeearm van het Reitdiep.

46 EWER Ewer is ontstaan op een van de oudste wierden in dit deel van de provincie en wordt – net als de wierden Eenrum en Groot Maarslag – in elk geval al sinds het begin van de jaartelling bewoond. Oorspronkelijk lag de wierde op de westoever van de Hunze, die toen nog uitmondde in de Waddenzee ter hoogte van waar nu Pieterburen ligt.

47 KERK ZUURDIJK Door de hoge ligging bleef de 13e eeuwse kerk behouden bij de Sint-Luciavloed in 1287, toen de Zuiderdijk doorbrak. In de noordmuur zijn sinds de restauratie in 2011 restanten uit deze periode te zien, zoals restanten van gewelven, twee romaanse vensters, de vrouweningang onder de orgelgalerij en een piscina.

48 ARMHOES JOAPKE De bewoners van Zuurdijk hebben met de kaartenactie Armhoes Joapke een prijs, uitgeloofd door de SOGK, gewonnen. Om de arme bewoners van Zuurdijk alsnog een plaats op het kerkhof te geven, hebben ze daarmee in 2009 een gedenksteen op het kerkhof geplaatst. Deze steen is ontworpen door beeldhouwer Bertus Onderwater en draagt een gedicht van Geuchien Zijlma (1842-1922) over ‘Joapke’ uit het Armenhuis.

49 MOLEN DE ZWALUW In 1831 werd op de plek van de huidige molen (Moeshorn 2) een grondzeiler gebouwd, en in 1857 op een molenbelt geplaatst als achtkante stellingmolen. Vanaf 1909 werd een grotere nieuw gebouwde rogge- en pelmolen aangedreven door stoomkracht en vanaf 1929 door elektriciteit. In de jaren 1970 was de molen zwaar vervallen en in 1976 werd de molen tot de grond toe afgebroken en tot 1978 met geld van een ANWB-molenactie weer volledig herbouwd en met een meter verhoogd, zodat de stelling wat hoger boven het land kwam te liggen. In 2012 werd de molen weer in bedrijf genomen door een vrijwillige molenaar.

50 MARNEHOES Dit is een voormalige Nederlands Hervormde kerk uit het vroegere dorp Wehe (gewijde plaats). In het Marnehuis hangt het wapen van de familie Tjarda van Starkenborgh, bewoners en eigenaren van de borg Verhildersum. De geschiedenis van deze familie was nauw verbonden met de kerk. Tegenwoordig wordt de kerk gebruikt als theater.