Haven van Antwerpen

De haven van Antwerpen speelde in de 16de eeuw een cruciale rol in het werk van Gerardus Mercator. Antwerpen was destijds hét economische en intellectuele knooppunt van Noordwest-Europa, waar innovatie en kennisuitwisseling floreerden. Hier vonden Mercator en tijdgenoten als Ortelius gemakkelijk toegang tot de nieuwste geografische ontdekkingen, reisverhalen, zeevaarders en exotische goederen vanuit alle windstreken. De maritieme handel via de Antwerpse haven bracht een constante stroom van kaarten, meetinstrumenten en kartografische informatie. Dit stimuleerde niet enkel Mercators cartografisch werk, maar ook de verspreiding van zijn kaarten: talloze zeekaarten en atlassen werden in Antwerpen gedrukt en verhandeld. 

Bovendien kon Mercator door de nabijheid van de haven makkelijk contacten onderhouden met uitgevers, drukkers en wetenschappers die de stad aandeden. Zijn Mercatorprojectie was revolutionair voor zeevaarders omdat ze als eerste mogelijk maakte om op een platte kaart rechte lijnen te trekken die een constante kompaskoers (loxodroom) volgen. Hierdoor werd navigeren eenvoudiger en veel nauwkeuriger: zeevaarders konden rechtstreeks koers uitzetten zonder telkens ingewikkelde berekeningen te maken voor iedere verandering in koers.​ De projectie werd in 1569 door Gerardus Mercator gepubliceerd, vergezeld van de expliciete instructie dat zijn methode ten dienste stond van de zeevaart—zijn wereldkaart droeg de titel “voor gebruik bij de navigatie op juiste wijze hervormd”. 

Al tijdens Mercators leven erkenden navigators de waarde van deze uitvinding, al bleef het praktische gebruik in de eerste decennia nog beperkt door het moeilijke omrekenen van breedtegraden. Pas vanaf het einde van de 16de en vooral in de 17de eeuw werd de Mercatorprojectie wijdverspreid bij zeekaarten, dankzij hulpmiddelen om de lengtematen beter te kunnen omzetten.​

Pascal Brackman