Bruegel - Jagers in de sneeuw

Pieter Bruegel de Oude schilderde "Jagers in de sneeuw" in 1565, precies tijdens het begin van de Kleine IJstijd - een klimaatperiode die Europa vanaf ongeveer 1430 tot halverwege de negentiende eeuw trof. Het schilderij ontstond in een periode die volgens het KNMI waarschijnlijk het koudste kwart van de zestiende eeuw was, en mogelijk zelfs de koudste periode in de afgelopen duizend jaar.

Het jaar voor hij het schilderde, de winter van 1564, was zo streng dat het onmogelijk werd om brood, wijn, bier en andere levensmiddelen vorstvrij te houden, wat leidde tot hongersnood. De periode van ongeveer 1556 tot 1636 wordt zelfs wel de "Tachtigjarige Horrorwinter" genoemd.

De strenge winters van de Kleine IJstijd vormden de directe inspiratie voor dit werk. Bruegel had een scherp oog voor de natuur en het dagelijks leven, en gebruikte de winterse setting om de hardheid en de strijd om te overleven te benadrukken - wat de zware omstandigheden van die tijd weerspiegelde. Sneeuw werd een overheersend element in veel van Bruegel's dorpsgezichten uit deze periode.

Wetenschappers zijn niet eensgezind over wat de Kleine IJstijd veroorzaakte. De theorieën lopen sterk uiteen.

De meest genoemde verklaringen voor de Kleine IJstijd zijn:

• Verminderde zonneactiviteit: Perioden met weinig zonnevlekken die minder energie naar de aarde stuurden

• Vulkaanuitbarstingen: Een toenemend aantal uitbarstingen bracht deeltjes in de atmosfeer die zonlicht weerkaatsten

• Genocide op inheemse bevolking: De massale sterfte van inheemse Amerikanen leidde tot herbebossing van landbouwgrond, wat CO₂ uit de atmosfeer haalde

• Oceaanstromingen: Volgens onderzoek uit 2022 zou een toestroom van extreem warm water in de veertiende eeuw vanuit de tropen noordwaarts zijn gestroomd, waardoor noordpoolijs smolt en in de Atlantische Oceaan spoelde. Warm tropisch water dat noordwaarts stroomt doet noordpoolijs smelten, waardoor grote hoeveelheden zoet smeltwater vrijkomen in de Noord-Atlantische Oceaan. Dit zoete water verstoort de thermohaline circulatie (AMOC) doordat het het zeewater minder zout en minder dicht maakt, waardoor het afgekoelde water niet meer naar de bodem zinkt. Normaal brengt de Golfstroom warm, zout water naar het noorden dat afkoelt, zinkt en zuidwaarts terugstroomt, maar deze circulatie stagneert wanneer er te veel zoet smeltwater bijkomt. Als de oceaancirculatie verzwakt of stopt, bereikt er veel minder warm tropisch water Europa, wat de temperaturen met 10 tot 15 graden zou kunnen doen dalen. De paradox is dus dat initiële opwarming leidt tot afkoeling door verstoring van het oceaansysteem dat Europa normaliter verwarmt.

Pascal Brackman