Zaandam - Zaandijk (OV-stapper 681 - zaanse schans)

Inleiding
Een wandeling door oer-Hollandse polders die geflankeerd worden door molens en karakteristieke groenhouten huizen uit de Zaanstreek.

Jagersveld
Centraal in het recreatiegebied ligt de Jagersplas met een diepte van 30 meter. Deze plas ontstond na een grote zandwinning-operatie voor de aanleg van de Coentunnelweg (A8). Nu liggen er strandjes omheen en kan er gezwommen worden.

Kalverpolder
De Kalverpolder is van oorsprong een veenweidegebied. Eind 10e eeuw startte de ontginning. Er werden evenwijdig aan elkaar lange sloten gegraven met ertussen een strook land van 20-40 meter. Het water uit de drassige gebieden liep de sloten in en werd afgevoerd door een sloot tussen het ontgonnen en het woeste veengebied. Het veen werd droog en kon bebouwd worden (akkerbouw, woningen). Als het land door inklinking en stijging van de zeespiegel weer te nat werd, werd een nieuw stuk veen ontgonnen. Ook op de kaart zijn de langwerpige, rechthoekige stroken land omgeven door water nog goed zichtbaar.

De Enge Wormer
Na de Beemster en de Purmer werden in de 17e eeuw vele andere gebieden drooggelegd volgens het beroemde concept van de waterbouwkundige en molenmaker Leeghwater. De Enge Wormer was in 1638 aan de beurt. Op dit punt is het verschil tussen het oude land (veenweidegebied) van de Kalverpolder en het nieuwe land van de Enge Wormer goed zichtbaar. In de nieuwe polders werd vaak koolzaad verbouwd. Eromheen stonden veel oliemolens (vaak omgebouwde watermolens) voor de verwerking van het zaad tot olie.

Bartelsluis
In 1638 werd een schutsluis gebouwd, zodat de in Wormer gemaakte scheepsbeschuiten naar de markten in Amsterdam, Haarlem en Alkmaar vervoerd konden worden. Begin 19e eeuw tot 1960 gebruikte de firma Van Gelder Papier de sluis. Kolen voor de machines, grondstoffen voor de papierindustrie en belangrijke klanten werden er geschut. In tegengestelde richting werd papier verscheept naar de havens van Amsterdam en Rotterdam. Vanwege de bedrijvigheid op en rond de sluis ontstond er een buurtschap met, in tegenstelling tot het rijkere Zaandijk, eenvoudige Zaanse huizen en boerderijen aan de rand van de polder. Er kwamen o.a. een herberg, smederij, kruidenier en slagerij. Na WO II kocht Van Gelder een vrachtwagen om goederen naar het spoor in Wormerveer te brengen. In 1963 werd de werkloze sluis gedempt.

Industrieel Erfgoed
De Zaanstreek is het oudste nog in gebruik zijnde industriegebied van Europa. Al in de 16de eeuw stonden er hout-, olie- en papiermolens, zeildoekweverijen en scheepsbeschuitbakkerijen. Zelfs Tsaar Peter de Grote kwam er in 1697 om de scheepsbouw op de vele werven te bestuderen. Later verwerkten de Zaanse molens ook cacao (de geur van de huidige productie vergezelt u onderweg), mosterd, verf en papier. Na de komst van de stoommachine verrezen grotere fabrieken. Bedrijven als Verkade, Ahold, Bruynzeel, Honig en Duyvis ontstonden aan de Zaan. Aan de overzijde van de Zaan ziet u de voormalige zeepfabriek De Adelaar uit 1885. De originele Adelaar stortte zich tijdens een brand in de Zaan. Omdat hij mogelijk puur brons was, zouden Duitsers er in de Tweede Wereldoorlog nog naar gedregd hebben

Molens
Ooit stonden er ruim 1700 windmolens in de Zaanstreek. Door de opkomst van de stoommachine verdwenen er veel. Nu zijn er in Zaanstad nog 16 over. Ze stonden veelal langs de oostkant van de Zaan vanwege de goede windvang. U komt onder andere langs De Bonte Hen, een oliemolen uit 1693, Het Jonge Schaap), een houtzaagmolen en verfmolen De Kat. Er worden grondstoffen verwerkt tot pigmenten voor de productie van verf. Molens hielden niet altijd hun oorspronkelijke functie. De Zoeker was een poldermolen, daarna oliemolen, verfmolen, wederom oliemolen, verwerkte nog een tijdje cacaoafval en is nu weer oliemolen. In 1968 werd de 18 ton wegende molen over de bovenleiding van het spoor getild en over de Zaan gevaren om hier een nieuwe plek te krijgen.

Zaanse Schans
In 1572 werd hier een schans in de vorm van een zespuntige ster gebouwd om plunderende Spanjaarden te weren. Tussen 1961 en 1974 werden veel karakteristieke groenwitte Zaanse huizen met diepladers naar de Zaanse Schans gebracht en samen met de al aanwezige molens gerestaureerd. Het moest een kleine woon- en werkbuurt worden waar de
traditionele houten Zaanse huizen konden voortbestaan. Een openluchtmuseum was niet gepland. Wonen en werken gingen altijd samen in de Zaanstreek. Directeur en arbeider woonden vlak bij de fabriek. De één in zijn riante koopmanshuis aan de Zaan, de ander in een Zaans arbeidershuisje aan een molenpad.