Houten castelum - Culemborg (NS 659 - waterlinie culemborg)

1. Houten-Castellum
De naam zegt het al: deze wijk van Houten heeft een Romeins karakter. Niet alleen vanwege de Romeinse straatnamen (met voorvoegsels als Porta, Via, Fossa en Cella), maar ook vanwege de opzet van de wijk. 
Castellum is gebouwd in een carrévorm en is omringd door een 'slotgracht'.

2. Het Verdronken Bos
Dit bijzondere bos is begin deze eeuw in gebruikgenomen als waterbergingsgebied: in tijden van veel neerslag wordt het water hier opgevangen. De bomen bleken niet bestand tegen de hoge waterstand, ze gingen dood. Vandaar de naam 'Verdronken Bos'. Om dat als wandelaar goed te kunnen beleven, is in 2014 een vlonderpad van 300 meter aangelegd. Een unieke ervaring om eroverheen te lopen, langs de dode, 'verdronken' bomen die uit het water steken.

3. Nieuwe Hollandse Waterlinie
Het kanaal dat je volgt, is een inundatiekanaal. 'Inunderen' betekent 'onder water zetten'. Dat was precies de bedoeling van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Door een circa 5 km brede strook land (tussen Muiden en de Biesbosch) zo'n 40 cm onder water te zetten, kon de vijand het achterliggende gebied (het rijke westen) niet bereiken. Op strategische plekken van de linie verrezen forten. Deze waterlinie, aangelegd tussen 1815 en 1940, was 85 kilometer lang, omvatte 50 forten en 5 verdedigingssteden. De linie is nooit gebruikt, er ging vooral een preventieve werking van uit.

4. Werk aan de Korte Uitweg
Dit fort werd in 1871-1877 aangelegd ter versterking van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Het fort, omringd door een gracht, bestaat uit een bomvrije kazerne, een genieloods, een fortwachterswoning en een remise 
(munitiemagazijn). De zalen worden tegenwoordig gebruikt voor vergaderingen, feesten en bruiloften. In het voormalige wachtlokaal, waar de mannen vroeger de wacht hielden, is een theehuis gevestigd. Rond het fort ligt een natuurkampeerterrein. www.fortwku.

5. Fort Honswijk
Dit fort werd gebouwd tussen 1841-1847, als onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Omdat de historische zichtlijnen zijn hersteld, is het fort met omringende gebouwen goed zichtbaar vanaf de route. De soldaten hadden vanuit de bomvrije geschutstoren goed zicht op de rivier en de uiterwaarden, zodat ze de vijand konden zien aankomen. Tussen 1935 en 1938 deed het fort dienst als interneringskamp voor politieke Duitse vluchtelingen. Na de Tweede Wereldoorlog zaten NSB-ers, Nederlandse SS-leden en de beruchte 'Drie van Breda' er opgesloten. Eind 2016 is het fort overgedragen aan de gemeente Houten, die er een passende invulling aan gaat geven.

6. Klompenpaden
Dit onverharde, buitendijkse paadje is speciaal aangelegd voor het Lint- en Liniepad, een Klompenpad van Landschap Erfgoed Utrecht. Het waterschap gaf hiervoor toestemming, zodat wandelaars nu kunnen genieten van de uiterwaarden van de Lek. Een Klompenpad is een wandelroute door boerenland, over landgoederen, onverharde paden en historische trajecten. Je vindt ze in de provincies Utrecht en Gelderland (zie ww.klompenpaden.nl en de Klompenpaden app).

7. Werk aan de Groeneweg
Ook Werk aan de Groeneweg, aangelegd in de Eerste en Tweede Wereldoorlog, maakt deel uit van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Het complex van aarden wallen, loopgraven en groepsschuilplaatsen was bedoeld om Fort Honswijk te verdedigen. In 1932 zijn veel hoogstamfruitbomen aangeplant, als afleiding voor overvliegende vliegtuigen. Staatsbosbeheer heeft het werk in 2013-'14 hersteld in zijn oorspronkelijke vorm en nu is het toegankelijk voor publiek. Er is een beleefroute en sommige betonnen groepsschuilplaatsen kun je van binnen bekijken.

8. Steenwaard
Vroeger was de Steenwaard in gebruik bij boeren, maar sinds 2001 is het een natuurgebied van weides, bos en water. Bij hoogwater staat het gebied deels onder water. Er verblijven ganzen, eenden, ooievaars, grutto's, kievieten en tureluurs, maar ook amfibieën, zoals kikkers, salamanders en padden. Runderen voorkomen dat het gebied dichtgroeit.In verband met het overwinteren van de vele ganzen heeft Staatsbosbeheer natuurgebied de Steenwaard tussen 1 oktober en 1 april afgesloten voor publiek. Ten westen van de spoorlijn is een uitzichtpunt dat bereikbaar is via een steile trap

9. Werk aan het Spoel
Werk aan het Spoel is gebouwd tussen 1816 en 1824 met als doel om de waaiersluis die er lag, te beschermen. Een waaiersluis is een speciale sluis, die als voornaamste eigenschap heeft dat hij tegen de waterdruk in geopend en gesloten kan worden. Samen met de inundatievoorzieningen van Fort Everdingen kon zo de polder tussen Culemborg en de Diefdijk onder water worden gezet; zo kon de vijand de toegang worden belet.
Tussen 2009 en 2011 onderging Werk aan het Spoel een metamorfose. Naast een restaurant is er een prachtig amfitheater op het fortterrein, waar regelmatig voorstellingen en muziekoptredens plaatsvinden.

10. Culemborg
Culemborg heeft veel (rijks)monumenten; sommige liggen langs de route.Op het pand Veerweg 78 is een prachtige reclamemuurschildering voor sigaren afgebeeld; op de hoek met de Tollenstraat is een reclameschildering 
voor sigaretten. Aan de Havendijk staat een kleine classicistische vishal uit 1787 met voorpleintje. Het middengedeelte op Toscaanse zuilen wordt afgesloten door een driehoekig ornament. Op de hoek Oude Vismarkt/Markt staat het stadhuis (rijksmonument, uit 1534, laatgotisch); het is in gebruik als vergaderruimte van de gemeenteraad en als trouwlocatie. Op de hoek staat een schandpaal. Aan het eind van de Markt staat de enig vergebleven 
poort, de Binnenpoort. Nabij het pand Zandstraat 33/35 staat een bakstenen pomp uit de 18de eeuw, bekroond door een leeuw met stadswapen. Op nr. 44 staat een pand met prachtige gevel uit 1900.