Geopad 181-Binnengrachten van Utrecht

De respectievelijk in de twaalfde en veertiende eeuw gerealiseerde grachten die de oude binnenstad van Utrecht doorsnijden.

Beschrijving
Langs en in de omgeving van de grachten

1. We beginnen de wandeling aan de oostzijde van het Centraal Station, waar we een plein oversteken om het hooggelegen overdekte winkelcentrum Hoog Catharijne in te gaan. Dat verlaten we successievelijk links en rechts afslaand bij de straat Achter Clarenburg, om daar al snel linksaf te slaan. De straat Voor Clarenburg brengt ons dan naar een T-kruising met de Lange Elisabethstraat. We zijn dan terechtgekomen in het hart van het oude Utrechtse winkelcentrum. Daar zullen we de Lange Elisabethstraat links echter vrijwel direct weer achter ons laten om door de Bakkerstraat naar de opvallend bochtige centrale sectie van de Oude Gracht (Weerdzijde) te lopen.

2. Zoals haar naam al zegt is het de oudste binnengracht van het middeleeuwse Utrechtse centrum waarvan de inmiddels bereikte markante bocht een restant is van een rivierarm. Waarschijnlijk splitste er zich eeuwenlang de Vecht af van de Kromme Rijn-Oude Rijn. We gaan rechts de bocht volgen en vervolgens via de Stadhuisbrug oversteken. Aan de overzijde ervan overdekt een plein een wed dat de omgeving van de diepliggende gracht verbindt met een erlangs aanwezige werfkade.

Het geopad slaat er rechtsaf om ons te laten kennismaken met de flauwbochtige centrale sectie van de Oude Gracht. Daar liggen de straten die de gracht begeleiden vooral aan de overzijde op enige afstand ervan waardoor tussen die straten en de gracht ook ruimte was voor woningbouw. Die daar al snel ook voor werd gebruikt wat verklaart dat de flauwbochtige centrale sectie op veel plaatsen door de achterkanten van gevels wordt geflankeerd. Voorbij een als de Vismarkt bekende overpleinde plek van de flauwbochtige sectie is te zien dat er bij de achtergevels van de tot de gracht reikende woningen werfkaden werden overbouwd. Wat waarschijnlijk nergens anders in ons land is te zien.De flauwbochtige centrale sectie was oorspronkelijk mogelijk de gracht langs de westrand van het Romeinse castellum Trajectum.

3. Na de grotendeels door achterzijden van woningen geflankeerde flauwbochtige centrale sectie leidt het geopad ons langs de vrij lange kaarsrechte zuidelijke sectie van de Oude Gracht die over het algemeen wat breder is dan de flauwbochtige centrale sectie.
Enkele honderden meters verderop bereiken we de weer enigszins bochtige zuidelijkste sectie van de Oude Gracht. Die kunnen we alleen goed leren kennen als we nu de Vollersbrug oversteken. Aan de oostzijde ligt de Twijnstraat namelijk zo ver van het grachtgedeelte, dat er behalve langs beide zijden van die straat ook huizen langs de werfkaden werden gebouwd. Aan het einde van de vrij bochtige zuidelijkste grachtsectie zien wij een overbouwd wed. De sectie is waarschijnlijk een verbouwd restant van de Kromme Rijn.

4. Om ook de oostelijke grachtenreeks van het Utrechtse stadscentrum te leren kennen lopen we nu ook even door het reliëf- en lommerrijke Zocherpark, waarin een groot deel van de verdedigingsgordel om de binnenstad in de 19de eeuw werd getransformeerd. Links van ons verbergt zich in de heuvelreeks die met de aarde van het bolwerk Manenburg werd opgeworpen een complex om een pleintje gebouwde kanonkelders. Na enkele honderden meters bereiken we de overwegend rechte, intieme Nieuwe Gracht. Die is rustiger en smaller dan de Oude Gracht. Vrijwel overal worden de bovenlangs de grachtsectie gelegen straten gemarkeerd door de gevels van voorname stadsherenhuizen. Even voor haar uiteinde buigt de gracht iets naar rechts. Mogelijk bereikten we dan een vergraven restant van een Kromme Rijnbedding.

5. Dat is misschien ook de iets verderop met een knik naar rechts beginnende Kromme Nieuwe Gracht. Volgens sommige onderzoekers was echter alleen de noordelijke sectie van de Kromme Nieuwe Gracht oorspronkelijk een natuurlijke rivierbedding. Duidelijk is te zien dat slechts bij het begin van de Kromme Nieuwe Gracht ruimte was voor een werfkade. En alleen langs de buitenbocht van de gracht een straat werd aangelegd. Bij de binnenbocht ressorteerde het land namelijk onder de immuniteit van Sint Pieter, waar huizen van de geestelijkheid mochten worden neergezet en over de gracht bruggen naar ingangen van die panden werden gebouwd. Die panden en bruggen zijn tegenwoordig particulier eigendom.

Aan het eind van de Kromme Nieuwe Gracht knikt het tracé van de 14de-eeuwse reeks grachten andermaal naar rechts. De wandeling kan dan worden bekort door terug te keren aan de plek waar we de verkenning van de Oude Gracht begonnen. Dat is mogelijk via de straten die hierna in de paragrafen a, b en c zijn beschreven.

a. Degenen die nu geen behoefte meer hebben ook nog langs de noordelijke secties van de beide middeleeuwse grachtenreeksen te wandelen kunnen hier linksaf slaan. De vrij smalle straat Jansdam brengt ons daarna naar een T-kruising met de wat bredere Korte Jansstraat.

b. Rechtsaf slaan biedt dan al snel de mogelijkheid links de Minrebroederstraat te gaan volgen. Zowel de Jansdam als Minrebroederstraat werden waarschijnlijk langs een verland deel van de meanderende Kromme Rijn aangelegd. Ook de Minrebroederstraat brengt ons naar een T-kruising waar rechtsaf moet worden geslagen.

c. We komen dan terecht op de langgerekte pleinachtige Ganzenmarkt. Die volgend passeren we het overdekte wed dat naar een werfkade van de Oude Gracht leidt. Het bekorte geopad laat ons de daar bochtige gracht nog weer eens van boven bekijken. Bovendien is het de bedoeling dat die daarna via de Bakkerbrug wordt overgestoken.

Voor een terugkeer naar het Centraal Station kunnen we hierna de al in paragraaf 1 beschreven route volgen, die ons via het moderne overdekte winkelcentrum Hoog Catharijne en het hart van het oude Utrechtse “openluchtwinkellandschap” naar deze plek bracht. Maar lopen wij die route nu in de tegenovergestelde richting, dus via de Bakkerstraat, Lange Elisabethstraat, Voor Clarenburg, Achter Clarenburg en Hoog Catharijne. Wat betekent dat andermaal twee keer op een T-kruising rechtsaf moet worden geslagen.

6. Wie de grachten van de Utrechtse binnenstad toch wil blijven volgen moet nu successievelijk de Drift en Plompetorengracht gaan bewandelen. Ook langs de Drift verhinderden de territoriale rechten van een immuniteit de aanleg van een weg langs beide zijden ervan. Dat was in dit geval de immuniteit van Sint Jan. Voorbij de kruising met de Voor- en Wittevrouwenstraat was het wel mogelijk beide zijden van de Plompetorengracht te flankeren met een ontsluitingsweg. We volgen die aan de westelijke linkerzijde, waar een bij een hek eindigend zijgangetje ons een beperkt uitzicht gunt op een lommerrijke binnentuin.

7. Aan het eind van de Plompetorengracht gaan we links de Van Asch van Wijckkade volgen. Een deel ervan flankeert een deel van de stadsbuitengracht dat mogelijk een verbouwd deel van de Boven Vecht is. Tijdens of na de aanleg van het Zocherpark werd bij de Van Asch van Wijckkade het Begijnenbolwerk bebouwd en de stadsbuitengracht slechts aan beide zijden geflankeerd door een bomenrij. Ook langs de kade werden trouwens woningen gebouwd.

8. De kade brengt ons terug naar de Oude Gracht waarvan we nu dan nog de gegraven noordelijkste sectie te zien krijgen. We gaan er links de bochtige centrale sectie weer opzoeken waar onze kennismaking van de gracht begon. Daarbij passeren we na een blik te hebben geslagen op de Zandbrug successievelijk de Jacobibrug verbrede Viebrug en bij het nog kasteelachtige gebouw Oudaen de Jansbrug.

9. In het zicht van de bocht slaan we bij de Bakkerbrug rechtsaf om voor de terugkeer naar het Centraal Station andermaal de in paragraaf 1 beschreven route te volgen maar dat nu in de tegenovergestelde richting te doen.