Sint-Servaasbasiliek

De prachtige preekstoel van de basiliek van Grimbergen.

De preekstoel van de basiliek van Grimbergen is een indrukwekkend barok werk, rijkelijk versierd met houtsnijwerk en diep symbolische elementen.

De preekstoel is het werk van de gerenommeerde beeldhouwer Hendrik-Frans Verbruggen, een belangrijk figuur binnen de barokke sculptuur in de Zuidelijke Nederlanden. De kuip van de preekstoel wordt gedragen door beelden van de heiligen Norbertus en Augustinus. De kuip is verder versierd met afbeeldingen van de vier evangelisten, weergegeven door hun traditionele symbolen: een engel (Mattheüs), een leeuw (Marcus), een stier (Lucas) en een arend (Johannes).

Tussen Norbertus en Augustinus is de ketter Tanchelm afgebeeld, wat uniek is als waarschuwing tegen dwaalleer.

Bovenaan de preekstoel staat een beeld van Sint-Servaas, de patroonheilige van de kerk.

Op de hoeken bevinden zich engeltjes die attributen tonen van de vier kardinale deugden: prudentia (voorzichtigheid, met spiegel), iustitia (rechtvaardigheid, met weegschaal), temperantia (gematigdheid, met teugels) en fortitudo (moed, met zuil).

Aan de trapleuning zijn engelen weergegeven met het Oude en Nieuwe Testament. In het bijzonder is bekend dat op het open boek waar Augustinus aan het schrijven is, de tekst "Contra Pelagianos" staat. Dit verwijst naar het bekende werk van Augustinus gericht tegen de opvattingen van de Britse ketter Pelagius, die het bestaan van de erfzonde ontkende.

Pelagius was een Britse (meestal Schotse) monnik, actief begin vijfde eeuw, die vooral bekend is als tegenstander van de leer van de erfzonde. Pelagius stelde dat de mens met een vrije wil werd geboren en dat de oorspronkelijke zonde van Adam geen blijvende invloed had op de menselijke natuur: ieder begint, in zijn visie, als een 'onbeschreven blad' en is dus vrij om goed of kwaad te kiezen. Hij nam afstand van het idee dat de mens van nature zondig of verloren is, zoals Augustinus leerde; Augustinus zag de mens door de zonde fundamenteel gebroken en afhankelijk van genade. De erfzonde, zoals door de kerk op verschillende concilies verdedigd, betekent dat de zondeval van Adam en Eva alle mensen heeft aangetast en dat ieder mens als gevolg daarvan met een zondige natuur geboren wordt. Pelagius ontkende dit principieel, wat leidde tot veroordeling van zijn leer als ketterij op bijvoorbeeld het Concilie van Carthago (418) en Orange (529). Norbertus, de stichter van de norbertijnen, was net als Augustinus en de meeste kerkvaders een voorvechter van de leer van de erfzonde. Norbertus verdedigde de noodzaak van goddelijke genade en het sacrament van de doop als reiniging van de erfzonde, daarmee ging hij lijnrecht in tegen het pelagianisme dat de menselijke autonomie en goedheid centraal stelde. De strijd tegen de ideeën van Pelagius was dus ook een strijd voor de katholieke traditie die stelde: de mens is afhankelijk van Gods genade om verlost te worden van de erfzonde – precies wat op de preekstoel van de basiliek van Grimbergen wordt uitgebeeld.

Pascal Brackman