Buggenhoutbos klimaat

De invloed van de klimaatveranderingen op ons Buggenhoutbos.

De beuk is een belangrijke loofboomsoort in Vlaanderen. En niet in het minst voor Buggenhout, onze gemeentenaam is ervan afgeleid!

Beuk is echter ook een droogtegevoelige boomsoort. Droogte vormt steeds vaker een probleem. Het afgelopen decennium was het warmste sinds de waarnemingen. Daarnaast verwacht men dat extreme zomerdroogten zoals waargenomen in de jaren 2003, 2010 , 2018, 2019 en 2020 nog frequenter zal voorkomen in de toekomst. Het is daarom belangrijk om onze kennis over het effect van droogte op de groei van beuk te vergroten en om het ANB (Agentschap Natuur en Bos) te laten zoeken naar beheermaatregelen die de effecten van droogte op beuk kunnen verkleinen.

Beukensterfte, zoals nu in het Buggenhoutbos, en het optreden van hittegolven en droogte blijken sterk met elkaar in verband te staan. Het is niet voor niets dat er in het Mediterrane klimaat geen plaats is voor beuken. In die landen komen ze gewoon niet voor. Verder is het er in Scandinavië in de winter vaak nog te koud voor. Maar je ziet wel de beuken gestaag naar het noorden oprukken. Een grote golf van beukensterfte was er in 1977, na de hitte en droogte van de zomer van 1976. Ook toen stierven tienduizenden beuken af en werd even gevreesd voor het voortbestaan van de boom. Uiteindelijk liep het in de jaren erna niet zo’n vaart en verdwenen de zorgen weer.

1. Gevoelig voor droogte en hitte

Omdat beuken vlak wortelen, zijn ze erg gevoelig voor perioden van droogte en hitte. Op het moment dat ze met watertekorten geconfronteerd worden, reageren ze door kleinere bladeren te produceren. De zon krijgt dan vrijer spel, door het anders gesloten bladerdak heen. Slaat de droogte harder toe, dan verdampen eerst de bladeren extra water, dan verwelken ze en uiteindelijk sterven de eerste takken van de kroon af. Hierdoor kan de zon direct aan de stam en ontstaat er zonnebrand. De stam laat vocht door en de eerste schorsplaten laten los. Bastkevers, houtkevers en schimmels treden dan in en zij zijn het die het karwei afmaken. Vele factoren tegelijk worden de boom dan fataal.

Verzwakte beuken verkleuren, ook aan de stam. Takken breken af of bomen vallen spontaan om. Daarom ligt er ook zoveel hout op de grond. Ontstaan eenmaal gaten in het bladerdak boven een beukenbos en komen bomen vrij in de zon te staan, dan verbranden ze als het ware.

Maar het zijn net alleen de beuken die het moeilijk hebben ook de naaldbomen (denk maar aan de plaag van de letterzetters die de verzwakte bomen treft) en de wilgen hebben het moeilijk door de te lage waterstanden.

2021 is een jaar waarin het ontzettend veel en hard geregend en toch is het grondwaterpeil nog extreem laag: te veel verharding in Vlaanderen, oppompen van grondwater, afvoeren via de riolering in plaats van infiltratie,… zijn hier mee schuldigen aan.

2. Hoe gaat het verder?

Mogelijke maatregelen :

Door beuken te vergezellen van bomen die dieper wortelen (wintereik bijvoorbeeld) krijgen we een ‘Hydraulic lifting’. Van boomsoorten zoals eik en esdoorn is het ‘hydraulic lifting’-effect reeds gekend. Beide boomsoorten hebben een diep wortelstelsel waardoor zij water kunnen opnemen uit diepere lagen van de ondergrond. Dit effect is ook meer uitgesproken gedurende een droogteperiode. De diep wortelende boom neemt overdag water op. ’s Nachts, wanneer de transpiratie afneemt, stijgt de waterpotentiaal in het xyleem van de boom. Zodra de potentiaal van het xyleem groter is dan deze van de bodem, wordt er terug water aan de bodem afgegeven, dat dan ook ter beschikking komt van buurbomen. In periodes van droogte is dit effect meer uitgesproken omwille van het groter verschil in bodemwaterpotentiaal in de diepe en ondiepe grondlagen .

3. Het oppervlaktewater in het bos

De watervoorziening in Buggenhoutbos via de Hollebeek is al enkele jaren rampzalig, grote delen van de beek staan al jaren droog, niet alleen nefast voor onze bomen maar ook voor de amfibieën . Zij zijn sterk afhankelijk van water en poelen , eitjes en larven afzetten en laten ontwikkelen tot volwassen dieren kan niet meer, poelen en beken vallen al zeer vroeg droog waardoor de larven opdrogen en sterven.

Blauwalgen die zich ontwikkelen in het veel te warme en stilstaand beetje water dat er nog rest veroorzaakt botulisme bij eenden en vogels en andere dieren (aandoening waar vooral watervogels en vissen van sterven, maar ook mensen kunnen hiervan slachtoffer worden).

Daarnaast krijgen we te maken met een intrede van exoten, dat zijn uitheemse planten en dieren die een invasief karakter vertonen en onze eigen inheemse soorten bedreigen. Vooral de te warme winters werken dit invasief karakter in de hand.

Maatregel:

• de Hollebeek wordt al een tijdje niet meer geruimd, takken in het water laten liggen geeft een stremmend effect op de beek waardoor water langer kan opgehouden worden. Spelende kinderen doen dit al op de konijnenberg.
• Bestaande poelen groter en dieper maken om toch nog wat restwater te behouden tot na de zomer… Een goede poel komt maar eens om de 3 jaar droog te staan, dan verdwijnen vanzelf woekerende planten en vissen die de amfibieën opeten.

4. Bosuitbreiding 2023 - 2024

Bij het Agentschap Natuur en bos zijn de voorbereidingen volop aan de gang , er komen niet alleen bomen maar ook poelen, open plekken, vlinderzomen, insectenweides, natte zones,…

Heel veel maatregelen om de klimaatinvloeden zo goed mogelijk op te vangen en ons bos met al zijn leven beter te beschermen.

Liep het in de jaren na 1976 voor wat de beuken betreft nog redelijk goed af, het is de vraag hoe dat nu zal gaan. Door klimaatverandering is de frequentie waarmee perioden van hitte en droogte optreden verhoogd. De grote onzekere is of de beuken dat tempo nog kunnen bijhouden, of dat ze de weg zullen gaan van de Iepen, de Paardenkastanjes , de Essen en de naaldbomen die nu ook ziek zijn.

Uitleg en opvolging: Reinhart Cromphout, Boswachter Agentschap Natuur en Bos

Jurgen Vermeulen