De Abdij van Oriënten, de zusters in ‘het huis ten oosten’

Over de abdij van Oriënten valt bijzonder veel te vertellen. In 1233 werd de abdij vernoemd als ‘Vallis virginum in Oriente’ wat eigenlijk betekent het ‘maagdendal in het oosten’. De benaming verwijst naar het vrouwenklooster Maagdendal (‘Vallis Virginem’) in het nabije Oplinter. Dat klooster werd gesticht in 1215 en lag ten westen van Oriënten. De abdij te Grazen waren hun 'Sorores domus Orientis’, zusters in het huis ten oosten. Het gebouw is reeds enkele eeuwen een hoeve, maar vandaag spreekt men nog altijd in het dorp van ‘Het Klooster’.

Zulke stichtingen konden niet ontstaan zonder wereldse hulp. In Oplinter kwam die ondersteuning van de zeer vrome Bartholomeus van Tienen of Bartholomeus de Vleeschhouwer want hij zou slager geweest zijn. Hier was de weldoener niemand minder dan door Arnold IV, graaf van Loon.

De stichting is te situeren binnen de beweging van de cisterciënzers die in 1098 ontstond vanuit Cîteaux door Robert van Molesme. Die 13de eeuw eeuw is trouwens de hoogtij voor de vrouwelijke kloosters en waren verschillende van de monialen – zo heten de vrouwelijke ‘monniken’ - bekende mystica. In Maagdendal kennen we Beatrijs van Nazareth. Binnen de huidige grenzen van België werden er vanaf het einde van de 12de eeuw tot het midden van de 13de eeuw niet minder dan 49 monialenabdijen gesticht; Op een bepaald moment tellen we 66 vrouwenkloosters van de cisterciënzers tegen 15 mannenkloosters. Het oudste monialenklooster was dat van Herkenrode, gesticht in 1181. De vrouwen die in deze streken de kloosters bevolkten kwamen in die 12de-13de eeuw hoofdzakelijk uit de adel en de gegoede burgerij.

De abdij van Orienten blijkt wat het aantal monialen betreft nooit erg groot geweest te zijn. In 1374 waren er 12 à 20 zusters. Maar het bezat alles wat een klooster hebben moest: een kerk, een slaapzaal, een eetzaal, een ziekenzaal, een keuken en een brouwerij met daarnaast enkele agrarische gebouwen.

En zelfs meer! In 1275 werden de zusterabdijen van Bautershoven (Sint-Truiden) en Oeteren (Maaseik) ‘overgenomen’. In de 16de eeuw breidden de bezittingen erg uit door toedoen abdis Maria Bollen. De abdij bezat veel grond verspreid over een 30-tal locaties in Brabant, Loon en Luik. Het was een van de grootste domeinen van monialen in de Nederlanden. In de onmiddellijke omgeving beschikte de abdij naast de pachthoeve die in groot blok direct verbonden was met het kloosterze over een twee andere pachthoeven, namelijk Ter Lenen en Ter Borg, en over de Grazenmolen.

In 1580 werd de abdij tijdens de godsdienstoorlogen deels verwoest. In de loop van 17de- en 18de eeuw werd grondig hersteld en vernieuwd.

De Ferrariskaart toont ons de gebouwen omarmd door een haakse bocht in de Melsterbeek. De belangrijkste toegangsweg is een dreef vanaf de oude weg van Binderveld naar Grazen. Het geheel vertoont een langgerekt en vrij grillig uitgewerkt ensemble van rond diverse binnenkoeren ingeplante volumes. Een eveneens langwerpige moestuin sluit aan op de grote noordwestvleugel terwijl de ruimere omgeving bestaat uit akkers, weiden en grote boomgaarden. Aan de zuidzijde komen vier vijvers voor.

In 1798 werd de abdij als nationaal goed in twee loten verkocht. De gebouwen zouden in 1816 afgebroken. Er restten het abdisverblijf – het huidige woonhuis – en een dienstgebouw. In 1831 was de grote lust- en siertuin gereduceerd tot een amper 25 are groot hofperceel terwijl de rest van de omgeving bestond uit weiland, akkers en vijvers, in feite resten van de vroegere omgrachting.

In 1841 kwam Oriënten in het bezit van notaris Pierre-Louis Vinckenbosch uit Tienen. De daarop volgende jaren zou de familie Vinckenbosch het geheel uitbreiden tot een indrukwekkende herenhoeve met een omvangrijk groot areaal van akkers en weiden dat nog steeds in een blok rond de hoeve lag geconcentreerd. De familie Vinckenbosch is nog steeds eigenaar en uitbater.

Aansluitend bij ons eerder verhaal over jeneverstokerijen, kreeg Vinckenbosch in 1842 een vergunning voor een distilleerderij.

Een spectaculaire uitbreiding van de gebouwen gebeurde in 1846 en in 1869. Toen werd het resterende abdijgebouw – nu woonvleugel - in noordoostelijke richting verlengd met de bouw van schuur en stallingen tot de indrukwekkende lengte van 100 meter. Eveneens rond 1846 werd aan de overzijde van het immense rechthoekige erf de vroegere distilleerderij en de stalvleugel opgetrokken. Het is logisch dat stokerij en stal dicht bij mekaar lagen: het verwerkte graanbeslag diende immers als rijk veevoeder. Die stal zou later tot het huidige H-vormige complex worden uitgebouwd.

In 1859 werd aan de Galgenstraat de nog bestaande daglonerswoning gebouwd. In 1869 verscheen een volière of kippenren en een bakhuis en in 1879 een tuinpaviljoen.

In 1901 werd de distilleerderij gemoderniseerd en met een stoommachine uitgerust. Dat betekende dat er bijna continu kon gestookt worden. Het weide- en akkerareaal bedroeg toen om en bij de 82 hectare.

Je kan de hoeve niet bezoeken. In het beste geval kan je even de oprijlaan in Tiense kwartsiet opgaan en van onder de poort een discrete blik werpen op de gebouwen.

Jan Rymenams