Zeventien bruggen spoorwegviaduct

Op het eerste gezicht lijkt het misschien vreemd dat een relatief klein beekje als de Pedebeek zo’n brede vallei heeft uitgesleten. Daarom moest men hier deze indrukwekkende treinviaduct bouwen om de Pedebeekvallei te overbruggen.

Of zo’n treinviaduct aangelegd moet worden, versus gewoon de trein te laten afdalen en uit het dal te laten klimmen, heeft niet zozeer te maken met de diepte van de vallei — die is maar ongeveer 40 meter dieper dan de omliggende heuvels — maar vooral met hoe steil de valleiwanden zijn. Een trein kan immers slechts hellingen aan van minder dan 2 %. In België wordt zelfs 1 % (10 ‰) als een belangrijke grens voor zware en druk bereden lijnen gehanteerd. En dat is hier het geval.

Omdat dit een relatief jonge beekvallei is, ontstaat hier een boogdal-effect, met valleiwanden die behoorlijk steil zijn en vaak te steil om met een trein op en af te kunnen. 

Dat de valleiwanden hier aan de rand van de vallei zo steil zijn, merk je duidelijk aan je kuiten wanneer je ze te voet of met de fiets beklimt. Je vindt hier zelfs beroemde klimmetjes zoals de Keperenberg, die deel uitmaken van wielerklassiekers zoals de Brabantse Pijl. Maar ook de Rustberg waar we het supporterscafé van Remco Evenepoel vinden, is een stevige kuitenbijter.  

Meer detail over de ontwikkeling van deze vallei 

Laten we beginnen met de heuvels die de valleiwanden vormen van deze beek. Die klei en zandlagen werden afgezet toen hier een zee was in het Eoceen (Paleoceen). De wereld was toen al ongeveer 20 miljoen jaar aan het herstellen van één van de 6 uitgesproken massa‑extincties die de overgang van het Krijt naar het Paleoceen markeerde, 66 miljoen jaar geleden. Naar schatting stierven zo’n 75 % van alle soorten uit, waaronder alle niet‑vogelachtige dinosauriërs. De hoofdoorzaak kennen we: de Chicxulub‑inslag (asteroïde) in het huidige Mexico, die via stof, roet en aerosolen de atmosfeer verduisterde, fotosynthese bijna stillegde en een kettingreactie in de voedselketens veroorzaakte;

Maar waarom was het hier een zee en geen land? Was de zeespiegel veel hoger dan nu en werden we daarom overspoeld? Of was het land veel lager dan nu? Beiden zijn waar. Het was een combinatie van een hoge mondiale zeespiegel én regionale bodemdaling in een lager gelegen bekken dan nu. Pas later, gekoppeld aan de Alpiene gebergtevorming en het duwen van de Afrikaanse plaat tegen de Europese dat niet alleen de Pyreneeën en de Alpen in Zwitserland, Italië en Oostenrijk opgestuwd werden, maar ook de noordelijker gelegen gebieden waar wij ons nu bevinden kregen een duwtje naar omhoog wat veroorzaakte dat het land naar het eind van het Tertiair hier droog kwam te liggen.

Maar er was dus ook een tweede reden. Tijdens grote delen van het Paleogeen, inclusief Eoceen, lag het wereldwijde zeeniveau hoog door het warme klimaat en bijna afwezige grote ijskappen, wat de oceanen uitdeinde en de gemiddelde zeespiegel meters tot tientallen meters boven het huidige niveau bracht.  

Maar dan komt een volgende, omgekeerde fase.

Tijdens de ijstijden van het Pleistoceen bereikte het landijs België niet, maar wat vooral een grote invloed had op deze vallei was het feit dat de zeespiegel 100 tot 120 meter lager lag dan nu, omdat enorme hoeveelheden water als landijs waren opgeslagen. Het effect daarvan was dat valleien zich veel dieper insneden. Dat was zeker het geval. 

Er heerste een koud, periglaciaal klimaat waarin de bodem regelmatig bevroor en weer ontdooide.

Om het wat complex te maken gebeurde dat niet één keer maar vershillende keren in verschillende ijstijd-golven.

Omdat die zeespiegel zo een 100 meter lager was dan nu had dat ook als effect dat die Noordzeebodem grotendeels droog stond. En het zand, leem en kleideeltjes werden daar weggeblazen en in Vlaanderen afgezet. De zwaarste deeltjes (zand) dwarrelden eerst naar beneden. De lichtere deeltjes (zandleem en leem) dwarrelden verder met de wind mee. 

Als de wind tijdens de ijstijden langdurig uit een vaste richting blies, speelde de heuvelrug hier als een soort natuurlijke windbreker. En we hebben hier zo een behoorlijke windbreker. Dat is die heuvelrug tussen Dilbeek en Ittebeek, waar de Ninoofse Steenweg grotendeels over loopt. 

Aan de loefzijde (waar de wind op botst) waaide veel stof meteen weer weg, maar achter de rug, aan de lijzijde in de luwte, kon dat stof (löss, leem) rustig uit de lucht dwarrelen en zich opstapelen.

Dat is hier ook gebeurd. De lijzijde van deze heuvel is de helling die naar het oosten kijkt, dus in deze vallei de helling ten westen van de beek, waar later Itterbeek en Schepdaal zijn ontstaan. Op die oostgerichte, luw gelegen helling kon zich een veel dikkere laag windafgezet leem en stof vormen dan op de westgerichte hellingen, die de volle laag van de windstoten kregen en waar materiaal sneller weer werd weggeblazen.

Daarom zijn de hellingen naar het oosten gericht meestal ook veel steiler dan die naar het westen. Fiets maar eens de IJsbergstraat af en de Doylijkstraat en Pedestraat op tot in Vlezenbeek. Doe dan het omgekeerde. Je zal merken dat de helling iets pittiger is. 

Je krijgt ook nog een ander effect dat speelt. Opwarming van de hellingen door oriëntatie. Een oostelijk geörienteerde helling heeft een koudere ochtendzon met als effect dat een bevroren bovenlaag of een sneeuwdek minder rap zal ontdooien. Een westelijk geörienteerde helling heeft een namiddag en avondzon die meer opwarmt. Daardoor worden afzettingen meer geërodeerd op die westelijk geöreinteerde wanden dan omgekeerd. En dat heeft als effect dat die valleivormen al verder ontwikkeld zijn als je kijkt naar de westelijk geörienteerd hellingen dan de oostelijke. N we weten dat, hoe verdre je in de ontwikkeling gaat meestal evolueert van V-dal, naar boogdal en dan vlakdal. Met ander woorden, je krijgt meer een vervlakking.  

Natuurlijk speelt vegetatie ook nog een sterke rol.  

Als we rekenen met hedendaagse afspoelingsmodellen, dan mag je rekening houden met 10 cm per eeuw dat bodemmateriaal afspoelt. Dus 2 meter tot het begin van onze jaartelling. 

De combinatie van matige hoogteverschillen, leemrijke bodems en een verhoogde afstroming bij neerslag zorgde voor efficiënte watererosie, waardoor een uitgesproken boogdal met steile valleiwanden kon ontstaan ondanks het beperkte debiet van de beek zelf.

Pascal Brackman