De Allerheiligenkapel, uitverkoop van ‘Godts-lieve Heylighen’

Reeds in het begin van de 14de eeuw stond op de Kluisberg, een kapel gewijd aan Allerheiligen en beheerd door de Sint-Jorisgilde. Wanneer halverwege de 19de eeuw de citadel wordt aangelegd, werd de kapel afgebroken en werd op deze plaats een nieuwe kapel gebouwd.

Vooral in de 19de eeuw is het een druk bezocht bedevaartsoord. Immers tot dan is de geneeskunde weinig doeltreffend tegen infectieziekten en wordt alle heil van ‘hierboven’ verwacht en liefst via voorspraak van een heilige die een bijzondere kwaliteit voor een of ander aandoening ontwikkeld heeft. Wanneer we kijken naar de besmettelijke ziekten die verantwoordelijk waren voor epidemies dan is het aanbod relatief beperkt of – laat we het zo stellen – is de concurrentie onder de heiligen beperkt. Voor melaatsheid is dit Sint-Job. Wanneer in de 15de eeuw syfilis zijn intrede doet in Europa, zal dat een nieuw werkterrein zijn. Voor de pest was Sint-Rochus wijdverbreid bekend. In elke dorpskerk vinden we wel een afbeelding van deze heilige. Van de 14de tot het einde van 17de eeuw zal hij erg actief moeten zijn en zijn cultus kent een heropleving wanneer cholera in de 19de eeuw ons land teistert. Dat de pest een enorme indruk op onze voorouders gemaakt heeft, bewijst misschien het feit dat niet alleen Sint-Rochus aanroepen werd, maar er een trits van ‘pestheiligen’ bestaat: Sint-Sebastiaan, de heilige Cosmas en Damianus, de heilige Antonius Abt, de heilige Rosalia en nog in de 16de eeuw de gloednieuwe heilige Carolus Borromeus. Na de pest, zien we dat in de 18de en de 19de eeuw dystenterie en pokken voortdurend aanwezig zijn. Tegen de dysenterie was Sint-Lucia de kampioen. Eigenaardig genoeg zijn er weinig heiligen die specifiek tegen de pokken werkzaam waren. Pokken kwamen in eerste instantie bij kinderen voor en kindersterfte werd algemeen aanvaard. Pokken hoorden bij het volwassen worden. Als er toch een heilige moet genoemd worden in dit verband, dan is het de heilige Quirinus.

Ernest Claes beschrijft in zijn boek ‘Jeugd’ de drukte van de bedevaart op 1 november: ‘Op weg naar de kapel stond het vol kramen, en de verkopers schreeuwden de voorbijgangers toe wat ze bij hen krijgen konden voor weinig geld. Naar de weiden toe, achter de kapel, stonden een paar kalfjes die geofferd waren voor bijzondere gevallen, en die na de mis verkocht werden.’

Voor de Eerste Wereldoorlog waren er slechts een 30-tal heiligenbeelden in de kapel te bezoeken. Maar met het afnemend geloof bleek het aantal heiligenbeelden toe te nemen en vandaag lijkt de kapel met zijn 160 afbeeldingen bijna op de winkel van een uitdrager.

Aan de kapel is verder ook een zeer bijzonder gebruik verbonden: de Allerheiligenbegankenis, die jaarlijks van 1 november tot 9 november plaats heeft. Deze devotionele traditie kent intussen een zeer lange geschiedenis. In 2007 werd het 700-jarige bestaan van de Allerheiligenbegankenis gevierd. Enkel tijdens de begankenis is de Allerheiligenkapel de hele dag geopend voor bezoekers. De allerheiligenbegankenis wordt nog ieder jaar geopend met een kaarsjesprocessie op 31 oktober. De Allerheiligenbegankenis zelf gaat pas de dag nadien - op Allerheiligen zelf dus - van start. Veel bezoekers maken daarbij ook gebruik van een ex-voto. Dat zijn kleine voorwerpen uit was die geofferd worden en kunnen bijvoorbeeld de vorm aannemen van het zieke lichaamsdeel of dier. Diest is een van de weinige plekken waar dergelijke votiefgaven nog verkrijgbaar zijn.

Jan Rymenams